Thuỷ trong loan đầu: nước ở đâu, và đọc thế nào giữa phố
Trong loan đầu, "thuỷ" là một trong hai vế chính — sơn và thuỷ, núi và nước. Nhưng khi đem ra đọc một lô đất giữa phố, chữ thuỷ là chỗ dễ bị dùng lỏng nhất: cái gì cũng có thể gọi là thuỷ nếu người nói muốn.
Bài này xếp lại: sách cổ vốn nói gì về thuỷ, phần nào còn kiểm được bằng mắt và bằng hồ sơ, và phần nào thì chỉ là cách gán tên.
Thuỷ trong sách gốc: là dòng chảy có hướng
Trong các bộ loan đầu, thuỷ không đơn giản là "có nước". Cái được xem là hướng chảy, tốc độ, hình dáng dòng, và quan hệ của nó với thế đất — nước đến từ đâu, đi về đâu, đoạn trước mặt đất là cong ôm vào hay cong quay đi.
Mấy khái niệm hay gặp đều nói về hình dáng đó: dòng uốn ôm lấy khu đất được coi là thuận, dòng quay lưng đi thì ngược lại; nước chảy xiết thẳng đâm vào bị coi là xấu hơn nước chảy chậm và quanh co.
Chỗ đáng chú ý: phần lớn các mô tả này ra đời trong bối cảnh làng mạc và đồng ruộng, nơi sông ngòi thật sự quyết định việc ở — nước ăn, tưới tiêu, đi lại, và cả xói lở. Đọc theo bối cảnh đó thì nhiều điều trong sách là kinh nghiệm chọn đất rất thực tế.
Còn khi mang nguyên bộ mô tả ấy vào một lô đất trong ngõ phố, thì phải xét lại xem cái gì còn tương ứng.
Giữa phố thì cái gì đóng vai thuỷ
Đây là chỗ các trường phái và các người xem nói khác nhau nhiều nhất, nên nói rõ luôn: không có một cách quy đổi thống nhất.
Cách gán hay gặp nhất là coi đường phố như dòng nước, vì nó cũng là dòng chảy có hướng và có lưu lượng. Nhiều người xem hôm nay đọc ngã ba, ngã tư, đường cong theo đúng các mô tả về dòng.
Có người còn tính cả cống thoát, mương, kênh đã bị lấp, hay ranh giới của một con sông cũ nay thành đường. Có người thì chỉ nhận nước thật nhìn thấy được.
Ai đúng thì không có cách phân xử, vì đây là chuyện diễn giải chứ không phải chuyện đo được. Điều nên làm là biết mình đang nghe cách gán nào, và hỏi người xem cho rõ — chứ đừng nghe một cách gán rồi tưởng đó là quy tắc chung của nghề.
Phần kiểm được: nước thật và chuyện nó gây ra
Bỏ qua tầng diễn giải, có một tầng hoàn toàn kiểm được và nó quan trọng với người mua nhà hơn nhiều.
Ngập. Lô đất có nằm chỗ trũng không, cốt nền so với mặt đường thế nào, khu này đã từng ngập chưa và ngập tới đâu. Cái này hỏi hàng xóm và xem dấu nước trên tường là biết.
Thoát nước. Nước mưa từ mái và từ sân đi đâu, cống khu vực có hay tắc không, và khi mưa lớn thì nước ở đường có tràn vào sân không. Đứng xem một trận mưa to là cách đọc chính xác nhất, hơn mọi lời kể.
Ẩm và nền. Đất gần ao hồ hoặc trên nền ruộng cũ thường ẩm hơn, và điều đó ảnh hưởng tới móng, tới tường, tới việc ở lâu dài. Dấu hiệu sớm nhìn thấy được là chân tường bị mốc hoặc bong sơn thành vệt ngang.
Nguồn nước và mùi. Ở gần kênh chưa được xử lý thì có mùa có mùi và có muỗi. Nhà gần sông thì phải hỏi về sạt lở bờ.
Điểm chung của bốn nhóm trên: đều kiểm được bằng cách đi xem, hỏi người ở đó, và tra hồ sơ. Đây là phần đáng bỏ công nhất trong cả chuyện thuỷ.
Vì sao mô tả cổ và kiểm chứng hôm nay hay trùng nhau
Một điều thú vị: nhiều mô tả bị coi là xấu trong sách lại trùng với những chỗ thật sự bất tiện khi ở.
Đất nằm ở khúc sông cong quay đi chính là phía bị dòng nước bào mòn — đó là chuyện thuỷ văn, và cũng là chỗ sách nói nên tránh. Đất bị dòng chảy xiết đâm thẳng vào cũng là chỗ chịu lực nước mạnh nhất.
Chuyển sang phố: nhà nằm ngay đầu một đoạn đường thẳng đổ vào thì nhận đèn xe, tiếng ồn và rủi ro va chạm nhiều hơn — và cũng chính là thế bị coi là xấu.
Điều này không chứng minh được rằng toàn bộ hệ thống là đúng. Nó chỉ cho thấy một phần kinh nghiệm chọn đất đã được ghi lại bằng ngôn ngữ của thời đó. Phần trùng thì dùng được; phần không trùng thì vẫn nằm ở chỗ chưa kiểm được, và nên gọi đúng tên như vậy.
Đọc một lô đất theo thuỷ: làm theo thứ tự nào
Thứ tự dưới đây đi từ chắc tới ít chắc, và đó là chủ ý.
Bước một, đi thực địa và xem địa hình. Lô đất cao hay thấp hơn xung quanh, nước sẽ chảy về đâu khi mưa. Đây là câu hỏi đầu tiên và cũng quan trọng nhất.
Bước hai, hỏi người ở đó. Hàng xóm lâu năm, quán nước đầu ngõ. Hỏi về mưa lớn, về cống, về mùa nước. Người ở mười năm biết nhiều hơn mọi bản đồ.
Bước ba, xem bản đồ và ảnh vệ tinh cũ. Chỗ này từng là gì — ao, ruộng, kênh đã lấp. Ảnh các năm trước cho thấy điều mà hiện trạng đã che đi.
Bước bốn, mới tới phần đọc theo hình thế. Đường cong ôm hay quay đi, ngã ba đâm thẳng, dòng chảy trước mặt. Làm ở bước này thì bạn đã có đủ dữ kiện thật để đối chiếu, thay vì đọc hình thế trong chân không.
Mấy chỗ hay bị dùng sai
Gán bừa cho thứ gì cũng thành thuỷ. Nếu đường là thuỷ, cống là thuỷ, hành lang chung cư cũng là thuỷ, thì chữ đó không còn phân biệt được gì nữa. Một khái niệm giải thích được mọi thứ thì không dự đoán được thứ gì.
Lấy "có nước là có tài" làm mệnh đề chung. Câu này lưu truyền rộng nhưng trong sách gốc thuỷ luôn đi kèm điều kiện về hướng, hình và thế. Bỏ hết điều kiện chỉ giữ kết luận là cách một hệ phức tạp bị rút thành khẩu hiệu bán hàng.
Lẫn thuỷ trong loan đầu với nước trong nhà. Bể cá, tiểu cảnh, bình thuỷ sinh là chuyện bài trí bên trong, thuộc lớp khác. Đặt một bể cá không đổi được thế đất của lô đất.
Tin ảnh vệ tinh hơn thực địa. Ảnh cho thấy hình dáng nhưng không cho thấy độ cao, không cho thấy cống, và thường đã cũ vài năm. Đi một vòng bằng chân vẫn là phép đo tốt nhất.
Khi nghe một người xem nói về thuỷ
Mấy câu hỏi giúp bạn biết mình đang nghe gì.
Anh đang coi cái gì là thuỷ ở đây, và vì sao lại quy như vậy? Câu này không phải để bắt bẻ — một người xem có nghề sẽ trả lời được ngay vì đó là lựa chọn có ý thức của họ.
Điều anh nói thuộc phần nhìn thấy được hay phần luận? Người làm cẩn thận thường tự tách hai phần này ra.
Và nếu một lời khuyên đi kèm việc phải mua một món đồ để "hoá giải" thế thuỷ, thì đó là lúc nên chậm lại — thế đất là thứ không đổi được bằng một món đồ, và bản thân sách gốc cũng không nói vậy.
Ba điều gọn lại
Một, thuỷ trong sách gốc là dòng chảy có hướng và có hình, ra đời trong bối cảnh làng mạc — đọc theo bối cảnh đó thì nhiều điều là kinh nghiệm chọn đất thật.
Hai, giữa phố không có cách quy đổi thống nhất, nên việc cần làm là biết mình đang nghe cách gán nào.
Ba, làm phần kiểm được trước — ngập, thoát nước, nền ẩm, lịch sử khu đất — rồi mới tới phần đọc hình thế.