Thế đất trong đô thị: đọc lại các khái niệm loan đầu giữa phố xá
Các khái niệm về thế đất trong phong thuỷ cổ điển hình thành ở một bối cảnh rất khác chỗ ta sống hôm nay: đồi núi, sông suối, làng mạc thưa. Đem nguyên chúng vào một khu phố toàn nhà cao tầng thì phần lớn không khớp — và đó là lý do có cả một lớp diễn giải hiện đại để chuyển chúng sang bối cảnh đô thị.
Bài này trình bày lớp diễn giải đó, và nói rõ chỗ nào là cách hiểu hiện đại chứ không phải nội dung của thư tịch cổ.
Bốn khái niệm nền, nói gọn
Trong cách đọc thế đất cổ điển, mấy yếu tố hay được nhắc tới gồm: chỗ dựa phía sau, khoảng trống phía trước, hai bên ôm vào, và dòng chảy đi qua khu vực.
Ý chung phía sau bốn thứ này là một thế đất có che chắn nhưng vẫn thoáng đãng — lưng có chỗ tựa, trước mặt có khoảng mở, hai bên không trống hoác, và nước không chảy xộc thẳng qua.
Điều đáng nói: mô tả này có một lớp nghĩa rất thực dụng ở thời chưa có xây dựng hiện đại — lưng tựa đồi thì đỡ gió lạnh và đỡ sạt; trước mặt thoáng thì có nắng và nhìn xa được; gần nước thì tiện nhưng quá sát thì ngập. Nhiều lời khuyên cổ đọc theo hướng này thì hợp lý ngay.
Chuyển sang đô thị: cách diễn giải phổ biến
Trong thực hành hôm nay, người ta thường quy đổi như sau — và đây là quy ước hiện đại, các nguồn không hoàn toàn thống nhất:
Toà nhà cao thay cho núi. Một khối nhà lớn phía sau được coi như chỗ dựa; phía trước quá sát thì bị coi là bị chắn.
Đường lớn thay cho dòng chảy. Đường có xe chạy liên tục được ví như dòng nước — và từ đó sinh ra các nhận định về nhà ở khúc cua, nhà đối diện ngã ba, nhà ở cuối đường cụt.
Khoảng trống trước mặt thì thành công viên, quảng trường, bãi đỗ, hay đơn giản là một khoảng lùi đủ rộng.
Cách quy đổi này giúp hệ thống cũ nói được về chỗ ở mới. Nhưng nó cũng là chỗ dễ bị dùng tuỳ tiện, vì gần như mọi vị trí trong thành phố đều có thể được mô tả theo hướng tốt hoặc xấu tuỳ người nói.
Tách phần đo được ra
Đây là cách hữu ích nhất cho người đang chọn nhà: với mỗi nhận định, hỏi xem nó có tương ứng với một yếu tố kiểm chứng được không. Rất nhiều nhận định thì có.
Nhà đối diện ngã ba, xe chiếu thẳng vào. Phần đo được: đèn xe chiếu vào nhà buổi tối, tiếng ồn, bụi, và rủi ro va chạm cao hơn. Ba thứ này đều thật và đều xử được bằng rèm, cây, và kết cấu chắn.
Nhà sát mặt đường lớn. Phần đo được: ồn, bụi, khó ngủ ở phòng mặt tiền. Đổi lại thì tiện đi lại và tốt cho kinh doanh.
Nhà bị toà cao tầng chắn trước mặt. Phần đo được: thiếu nắng, thiếu gió, phòng tối và ẩm hơn. Kiểm bằng cách tới vào các giờ khác nhau trong ngày.
Nhà ở cuối đường cụt. Phần đo được: ít xe qua nên yên tĩnh hơn và an toàn hơn cho trẻ; đổi lại thì xe cứu hoả và xe tải khó vào, và ngõ cụt hay là chỗ thoát nước kém.
Nhà thấp hơn mặt đường. Phần đo được rõ nhất trong cả danh sách: nguy cơ ngập. Đây là thứ nên kiểm kỹ nhất, và nên hỏi hàng xóm chứ đừng chỉ nhìn ngày nắng.
Khi tách được như vậy, bạn không cần tranh luận đúng sai với ai. Bạn chỉ cần biết mình đang đánh đổi cái gì.
Mấy chỗ hay bị nói quá
- Gán một mệnh đề chung cho mọi trường hợp. Nhà ở khúc cua thì tuỳ khúc cua đó rộng hẹp ra sao, xe chạy nhanh chậm thế nào, có dải phân cách không — không phải mọi khúc cua đều như nhau.
- Kết luận mà không tới tận nơi. Nhiều nhận định về thế đất chỉ dựa trên bản đồ. Bản đồ không cho biết buổi chiều nắng tạt vào đâu, chỗ nào đọng nước sau mưa, và tiếng ồn giờ cao điểm thế nào.
- Dùng để ép giá. Khi một đặc điểm thế đất được nêu ra kèm đề nghị giảm giá hoặc kèm một món cần mua, hãy hỏi thẳng nó được định giá bao nhiêu.
- Bỏ qua chuyện đô thị luôn đổi. Khoảng trống trước mặt hôm nay có thể là công trường năm sau. Với quyết định lớn, hỏi về quy hoạch khu vực ở cơ quan có thẩm quyền — thông tin đó thay đổi theo thời gian và không nên suy từ lời đồn.
Đi xem một vị trí: kiểm gì trong hai lượt
Lượt một, ban ngày, giờ nắng nhất. Xem nắng chiếu vào mặt nào, toà nhà nào chắn, sân có bóng không, và gió có đi qua được không.
Lượt hai, giờ cao điểm hoặc buổi tối. Xem lưu lượng xe, tiếng ồn, đèn xe, chỗ đỗ, và cảm giác đi bộ về nhà lúc tối.
Thêm một lượt nữa nếu có thể: sau một trận mưa lớn. Không có phép kiểm nào thay được việc này với chuyện thoát nước.
Và luôn hỏi hàng xóm — họ biết những thứ không có trong bất cứ tài liệu nào.
Nếu bạn vẫn muốn đọc theo hệ cổ điển
Hoàn toàn được, và nó có cái hay riêng: hệ này buộc bạn nhìn cả khu vực chứ không chỉ nhìn căn nhà — điều mà người mua nhà rất hay quên.
Chỉ nên giữ hai điều. Thứ nhất, biết rằng phần quy đổi sang đô thị là diễn giải hiện đại, nên các nguồn lệch nhau là bình thường và không có bản chuẩn duy nhất. Thứ hai, đặt nó sau các tiêu chí đo được — pháp lý, kết cấu, ngập, nắng, ồn, đường đi làm. Dùng nó để phân định giữa hai chỗ ngang nhau thì hợp lý; dùng nó để loại một chỗ tốt ở mọi mặt khác thì không.
Tóm lại
Các khái niệm thế đất cổ điển mô tả một bối cảnh nông thôn, và phần quy đổi sang đô thị — nhà cao tầng thay núi, đường lớn thay dòng chảy — là diễn giải hiện đại, không thống nhất giữa các nguồn.
Cách dùng tốt nhất là tách phần đo được: ồn, bụi, đèn xe, thiếu nắng, ngập. Đi xem ít nhất hai lượt vào hai thời điểm, và thêm một lượt sau mưa lớn. Hỏi hàng xóm, và hỏi cơ quan có thẩm quyền về quy hoạch trước khi quyết định lớn.