Ngũ hành của bê tông, kính và nhựa: bảng cổ không có, nên ai đó phải quyết
Bảng ngũ hành gán hành cho vật liệu là một trong những bảng được dùng nhiều nhất: gỗ thuộc Mộc, kim loại thuộc Kim, gạch ngói đất nung thuộc Thổ, và cứ thế. Bảng ấy được đúc ra khi nhà làm bằng gỗ, tre, đất, đá, ngói.
Hôm nay thì nhà làm bằng bê tông cốt thép, kính, nhôm, nhựa, tấm thạch cao, sơn gốc nước, gạch men, thép mạ. Không bảng cổ nào nhắc tới chúng, mà người xem thì vẫn phải trả lời. Bài này nói về chỗ đó: các cách gán đang được dùng, vì sao chúng không khớp nhau, và nên xử thế nào cho khỏi tự mâu thuẫn.
Ba cách gán đang lưu hành
Theo nguyên liệu gốc. Truy ngược vật liệu về thứ nó được làm ra từ đó: kính làm từ cát nung nên xếp về Thổ hoặc Hoả tuỳ người; thép từ quặng nên về Kim; nhựa từ dầu mỏ nên về… chỗ này thì mỗi người một ý.
Theo tính chất cảm nhận được. Nhìn vào cái vật liệu ấy hành xử thế nào: kính thì trong, phẳng, lạnh, phản chiếu — nhiều người xếp về Thuỷ vì nó phản chiếu như mặt nước. Bê tông thì nặng, khối, ổn định — về Thổ.
Theo hình dáng và cách dùng trong công trình. Cột đứng cao xếp về Mộc, mái nhọn về Hoả, mặt phẳng rộng về Thổ, đường cong mềm về Thuỷ, vòm và hình tròn kim loại về Kim — cách này bỏ qua chất liệu, chỉ đọc hình.
Ba cách cho ba kết quả khác nhau cho cùng một tấm kính. Đó không phải vì có người sai, mà vì ba cách hỏi ba câu khác nhau.
Bê tông cốt thép: ví dụ rõ nhất của chỗ kẹt
Lấy một cái sàn bê tông cốt thép mà xét:
Xi măng và cát đá — nguyên liệu gốc là đá vôi, đất sét, cát. Hướng về Thổ.
Cốt thép bên trong — Kim, và nó là phần chịu lực kéo, không phải phần phụ.
Quá trình đông kết — cần nước, và sinh nhiệt. Có người vin vào đó nói có Thuỷ và Hoả trong đấy.
Hình dáng — mặt phẳng rộng, nằm ngang. Lại về Thổ.
Một vật, bốn cách nhìn, ít nhất ba hành. Người xem nào cũng phải chọn một, và chọn cái nào thì phải nói rõ là mình chọn theo cách nào — chứ không phải trình bày như thể bảng cổ đã ghi sẵn.
Vì sao chuyện này ít được nói tới
Vì nó phơi ra phần quy ước. Chừng nào còn nói về gỗ và đá thì bảng ngũ hành nghe như một sự thật có sẵn. Vừa đụng tới tấm nhựa ốp trần là lộ ra rằng ai đó đang phải quyết định, và quyết định thì có thể khác nhau.
Vì không có cơ quan nào chuẩn hoá. Mỗi dòng, mỗi thầy, mỗi cuốn sách mới tự xử lý phần này theo cách của mình, và không ai buộc phải khớp với ai.
Vì nó hiếm khi thay đổi lời khuyên cuối. Phần lớn khuyến nghị thực tế — chỗ đặt, hướng mở cửa, màu sơn — được quyết bởi những yếu tố khác, còn phần gán hành cho vật liệu chỉ là lớp giải thích phủ lên sau.
Bốn câu hỏi khi nghe một kết luận về vật liệu
"Anh chị xếp theo nguyên liệu, theo tính chất, hay theo hình dáng?" Câu này tách ngay ba cách ở trên, và người có nghề trả lời được không do dự.
"Nếu xếp theo cách kia thì ra hành gì?" Hỏi để biết kết luận có đổi không. Nếu đổi thì đây là chỗ cần cân nhắc thêm, không phải chỗ để tin ngay.
"Phần này ảnh hưởng bao nhiêu trong khuyến nghị?" Rất hay gặp câu trả lời trung thực: không nhiều.
"Việc cần làm tốn bao nhiêu?" Đổi màu sơn thì rẻ; đổi vật liệu mặt tiền, đập sàn, thay hệ cửa thì không. Chi phí càng lớn thì càng nên đòi lý do rõ ràng hơn.
Cách dùng cho khỏi tự mâu thuẫn
Nếu bạn là người đang học và muốn tự áp dụng, ba nguyên tắc này giữ cho hệ của bạn nhất quán:
Chọn một cách gán và ghi lại. Một trang giấy liệt kê vật liệu và hành mà bạn gán, kèm lý do. Từ đó về sau dùng đúng bảng ấy.
Đừng đổi cách gán giữa chừng để cho ra kết quả mình muốn. Đây là cái bẫy lớn nhất và nó rất dễ rơi vào mà không tự biết: gặp kết luận khó chịu thì đổi sang cách nhìn khác cho dễ chịu hơn.
Ghi rõ chỗ mình không chắc. "Tấm ốp composite — tạm xếp Thổ theo hình dáng, chưa chắc" là một dòng ghi chép tốt. Vài năm sau đọc lại vẫn biết mình đã quyết cái gì và quyết bằng cơ sở nào.
Phần vật liệu thật sự ảnh hưởng tới nhà
Và đây là phần nên quyết trước, vì nó đúng bất kể bạn theo bảng nào:
Dẫn nhiệt và giữ nhiệt. Kính lớn hướng tây làm phòng nóng hầm; tấm kim loại mỏng nóng rất nhanh; bê tông giữ nhiệt và nhả lại vào buổi tối.
Hút ẩm và chịu ẩm. Gỗ và tấm thạch cao gặp ẩm lâu là hỏng; gạch men và kính thì không, nhưng đọng nước trên bề mặt lại trơn.
Tiếng. Mặt phẳng cứng dội âm; phòng toàn kính, gạch và bê tông thì nghe vang và mệt tai.
Trơn trượt khi ướt — chọn sai loại gạch cho nhà tắm và bậc thềm là lỗi gây tai nạn thật.
Mùi và khí thoát ra khi còn mới, nhất là đồ gắn keo và sơn.
Tuổi thọ và chi phí thay thế.
Sáu mục này kiểm được bằng thông số và bằng trải nghiệm, và chúng quyết định căn nhà dễ sống hay khó sống nhiều hơn hẳn việc tấm kính kia thuộc Thuỷ hay thuộc Thổ.
Ba điều gọn lại
Bảng ngũ hành vật liệu được đúc ra trước khi có bê tông, kính và nhựa, nên phần gán cho vật liệu mới là do người đời sau quyết — và có ít nhất ba cách quyết khác nhau.
Hỏi thẳng "xếp theo nguyên liệu, theo tính chất hay theo hình dáng", rồi hỏi nếu theo cách kia thì kết luận có đổi không. Chi phí càng lớn thì càng nên đòi lý do rõ.
Chọn một cách gán rồi giữ nguyên, đừng đổi giữa chừng để ra kết quả mình muốn — và quyết phần đo được trước: nhiệt, ẩm, tiếng, trơn trượt, mùi, tuổi thọ.