Ngũ hành không phải năm chất: chữ “hành” thật ra nói về cái gì

Hỏi mười người "ngũ hành là gì", chín người sẽ trả lời: năm chất — kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ. Cách hiểu ấy phổ biến tới mức gần như không ai kiểm lại.

Nhưng nó làm lệch ngay từ chỗ đầu tiên, và cái lệch đó kéo theo một loạt câu hỏi không có lời đáp — kiểu "cái bàn gỗ này hành Mộc phải không".

Chữ "hành" không có nghĩa là chất

Chữ hành trong "ngũ hành" mang nghĩa gần với vận hành, đi, chuyển động — chứ không phải nghĩa chất liệu.

Nghĩa là ngũ hành vốn nói về năm kiểu vận động, năm giai đoạn chuyển hoá, chứ không phải bảng phân loại vật chất. Kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ là tên mượn — mượn năm thứ quen thuộc nhất để gọi năm kiểu vận động ấy cho dễ nhớ.

Cũng như khi người ta gọi một giai đoạn của đời người là "mùa xuân của cuộc đời" — chữ "mùa xuân" ở đó không nói về thời tiết.

Bản dịch làm hiểu lầm nặng thêm

Khi ra tiếng nước ngoài, ngũ hành thường được dịch thành "năm nguyên tố". Cách dịch ấy đẩy hẳn người đọc về phía hiểu là vật chất, và còn kéo theo một liên tưởng sai nữa: ghép nó với bộ bốn yếu tố của phương Tây cổ, vốn là một hệ hoàn toàn khác.

Vì vậy nhiều người dịch về sau chọn chữ khác — "năm giai đoạn" hoặc "năm pha" — cho sát hơn với chữ hành. Chuyện đổi cách dịch này bản thân nó đã nói rõ vấn đề nằm ở đâu.

Người đọc tiếng Việt có lợi thế: chữ hành vẫn còn nguyên trong tên gọi, chỉ là ít ai dừng lại hỏi nó nghĩa gì.

Ngũ hành vốn dùng để mô tả cái gì

Trong các văn bản cổ, ngũ hành hay được dùng để nói về quan hệ chuyển hoá giữa các trạng thái hơn là để dán nhãn cho đồ vật.

Nó được gắn với các mùa trong năm, với các phương, với các giai đoạn của một quá trình — những thứ chuyển từ trạng thái này sang trạng thái kia. Cái được mô tả là sự chuyển tiếp, và đó là lý do bảng tương sinh tương khắc có hình vòng.

Đặt câu hỏi "cái này hành gì" cho một vật đứng yên là đã bỏ mất phần quan trọng nhất của hệ: nó vốn nói về đang đi tới đâu, không phải đang là cái gì.

Vậy bảng gán hành cho đồ vật từ đâu ra

Chúng là quy ước đời sau, do người sử dụng dựng lên cho tiện dùng. Không phải chuyện xấu — mọi hệ tri thức lâu đời đều có phần mở rộng như vậy.

Nhưng vì là quy ước nên chúng không thống nhất: cùng một vật, sách này xếp một hành, sách kia xếp hành khác. Điều này thấy rõ nhất ở những thứ mới — nhựa, kính, bê tông, thiết bị điện — vốn không có trong bảng nào cả.

Cách đọc lành nhất: coi các bảng ấy là cách một tác giả sắp xếp, không phải một sự thật cần tìm ra. Và đừng đem bảng của sách này luận theo cách của sách kia.

Một dấu vết còn sót trong chính tên gọi

Nếu ngũ hành là năm chất, thì thứ tự quen thuộc phải là một cách xếp loại. Nhưng để ý sẽ thấy các thứ tự hay gặp đều là thứ tự của một chuỗi chuyển tiếp, không phải của một danh mục.

Vòng tương sinh đi theo một mạch: cái này làm điều kiện cho cái kia xuất hiện. Vòng tương khắc cũng vậy — nó mô tả cái gì kìm cái gì, tức là một quan hệ tác động, không phải một tính chất tĩnh.

Một danh mục các chất thì không cần vòng. Chỉ có mô tả về vận động mới cần.

Chỗ này gặp lại ở nhiều khái niệm khác

Đây không phải trường hợp duy nhất mà chữ Hán-Việt bị hiểu theo nghĩa quen thuộc của tiếng Việt hôm nay rồi lệch đi.

Mẫu chung: một chữ cổ mang nghĩa rộng, khi vào tiếng Việt hiện đại thì thu hẹp lại theo nghĩa thông dụng nhất, và người đọc mặc nhiên dùng nghĩa thu hẹp ấy để hiểu văn bản cổ.

Cách phòng thân rất gọn: gặp một thuật ngữ nghe quen mà ý nghĩa trong sách có vẻ không khớp, thì tra nghĩa gốc của từng chữ trước khi tra nghĩa của cả cụm. Nhiều chỗ tưởng khó hiểu hoá ra chỉ là hiểu chữ theo nghĩa hôm nay.

Và khi đọc thấy một cách giải thích quá gọn, quá dứt khoát về một khái niệm cổ — thì nhớ rằng phần lớn các khái niệm ấy vốn không có một định nghĩa duy nhất ngay từ đầu.

Vì sao lại là năm

Câu hỏi hay gặp, và câu trả lời thành thật là: không ai biết chắc.

Có cách giải thích dựa vào năm phương (bốn phương và trung tâm), có cách dựa vào các giai đoạn của mùa vụ, có cách dựa vào mấy hành tinh nhìn thấy được bằng mắt thường. Mỗi cách đều có người ủng hộ và không cách nào được chứng minh dứt điểm.

Ai viết chắc nịch rằng ngũ hành "bắt nguồn từ" một thứ cụ thể thì nên xem họ dựa vào đâu — đây đúng là chỗ các nguồn nghiêm túc đều nói dè dặt.

Hiểu đúng thì đổi được gì trong thực tế

Ba chỗ đổi ngay:

Bớt đi tìm "hành thật" của một món đồ. Không có cái đó để tìm — chỉ có cách sách này sắp và cách sách kia sắp.

Đọc bảng tương sinh tương khắc cho đúng vai. Nó mô tả quan hệ giữa các kiểu vận động, không phải luật vật lý về chất liệu. Nên câu "để hai món này cạnh nhau thì khắc" là một diễn giải đời sau, không phải điều nằm trong hệ.

Cảnh giác với lời bán hàng dựa vào chất liệu. Khi ai đó nói món này bằng kim loại nên hợp mệnh Kim của anh, đó là một chuỗi quy ước chồng lên nhau — mỗi mắt xích đều là quy ước, không mắt nào là luật.

Ba điều gọn lại

Một. Chữ "hành" nghĩa gần với vận hành, chuyển động — không phải chất liệu. Kim mộc thuỷ hoả thổ là tên mượn để gọi năm kiểu vận động.

Hai. Bảng gán hành cho đồ vật là quy ước đời sau, và chúng không thống nhất với nhau. Đừng đem bảng sách này luận theo cách sách kia.

Ba. Vì sao lại là năm thì không ai biết chắc. Ai khẳng định dứt khoát về nguồn gốc là đang nói quá điều mà các nguồn cho phép.