Tương sinh tương khắc: bảng ai cũng thuộc, và bốn chỗ hay dùng sai

Tương sinh tương khắc là bảng ai học phong thuỷ cũng thuộc sớm nhất, và cũng là bảng bị dùng sai nhiều nhất. Không phải vì nó khó — mà vì nó quá dễ nhớ, nên người ta mang nó đi áp vào mọi thứ.

Hai vòng cơ bản

• Tương sinh — Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc.
• Tương khắc — Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc.

Hai vòng này là mô hình mô tả quan hệ, không phải danh sách tốt xấu. Đây là chỗ hiểu lệch đầu tiên và cũng là chỗ gây hậu quả nhiều nhất.

Chỗ sai thứ nhất: coi sinh là tốt, khắc là xấu

Trong khung gốc, cả sinh lẫn khắc đều cần thiết. Một hệ chỉ có sinh mà không có khắc thì không có gì điều tiết; khắc ở đây gần với nghĩa "chế ước", không phải nghĩa "phá hoại".

Vì vậy câu "hai cái này khắc nhau nên xấu" là một câu rút gọn quá tay. Câu đúng hơn phải nói rõ: khắc ở đâu, mạnh yếu thế nào, và trong hoàn cảnh nào.

Chỗ sai thứ hai: chỉ nhớ hai vòng

Ngoài sinh và khắc, khung cổ điển còn nói tới mấy quan hệ khác — trong đó có trường hợp bên bị khắc lại quá mạnh và trường hợp sinh quá nhiều thành hại.

Chi tiết từng tên gọi thì các sách trình bày khác nhau, nhưng điểm chung rất đáng nhớ: quan hệ phụ thuộc vào tương quan mạnh yếu, không chỉ phụ thuộc vào cặp hành. Ai chỉ dùng đúng hai vòng là đang dùng một phiên bản rút gọn.

Chỗ sai thứ ba: áp thẳng vào con người

Đây là chỗ gây hại thật. Nói "hai người này khắc nhau" rồi từ đó kết luận về hôn nhân, về hợp tác, về tình cảm — là lấy một mô hình mô tả quan hệ giữa các loại hiện tượng để phán về hai con người cụ thể.

Hai người sống được với nhau hay không phụ thuộc vào rất nhiều thứ mà bảng này không hề chứa: tính cách, hoàn cảnh, cách nói chuyện, cách xử lý khi bất đồng. Đừng để một bảng năm ô quyết định thay cho mấy năm sống chung.

Chỗ sai thứ tư: quên rằng gán hành là một lựa chọn

Trước khi dùng được bảng, phải gán hành cho đối tượng — và chính bước gán này mới là chỗ các nguồn khác nhau nhiều nhất. Cùng một màu, cùng một con số, cùng một vật, các bảng có thể gán khác nhau.

1. Hỏi bảng gán này lấy từ đâu.
2. Dùng một nguồn cho nhất quán, đừng ghép mảnh.
3. Nhớ rằng đổi bảng gán thì đổi luôn kết luận — nên kết luận yếu hơn ta tưởng.

Vì sao mô hình này lại bền tới vậy

Một câu đáng hỏi: nếu nó nhiều chỗ mơ hồ như vậy, sao nó vẫn được dùng suốt hàng nghìn năm và trong rất nhiều lĩnh vực?

1. Nó rẻ để học và dễ nhớ — năm phần tử, hai vòng, ai cũng thuộc trong một buổi.
2. Nó là một ngôn ngữ chung — người trong nghề nói với nhau bằng nó, giống như mọi ngành đều có bộ thuật ngữ riêng.
3. Nó mô tả được ý niệm "cân bằng" bằng hình ảnh cụ thể, thay vì bằng khái niệm trừu tượng.
4. Nó co giãn — và đây vừa là điểm mạnh vừa là điểm yếu: cái gì cũng gán vào được, nên cũng khó sai.

Điểm thứ tư giải thích cả sức sống lẫn giới hạn của nó. Một mô hình không bao giờ sai được thì cũng không nói được nhiều về từng trường hợp cụ thể.

Dùng cho vật thì nhẹ, dùng cho người thì nặng

• Chọn màu rèm, màu xe, màu áo — sai thì đổi, không ai thiệt gì.
• Chọn vật liệu cho một góc nhà — cũng vậy, và thường đi kèm lý do thẩm mỹ.
• Quyết chuyện cưới hỏi, hợp tác, tuyển người — hậu quả rơi vào người khác, và không hoàn tác được.

Ranh giới không nằm ở chỗ bạn tin hay không, mà nằm ở chỗ ai gánh hậu quả nếu mô hình sai.

Dùng nó vào việc gì thì hợp lý

• Như một cách sắp xếp và ghi nhớ — đây là công dụng rõ nhất của mọi mô hình phân loại.
• Như một gợi ý khi chọn màu, chọn vật liệu — nếu bạn thích cách nghĩ ấy và nó không tốn kém gì.
• Như một điểm khởi đầu để đọc sách cổ, vì rất nhiều đoạn viết dựa trên khung này.

Ngược lại, đừng dùng nó để quyết định những việc có hậu quả thật mà bạn không thể hoàn tác: quan hệ con người, sức khoẻ, và các khoản tiền lớn.

Một cách tự kiểm rất đơn giản

Lấy cùng một câu hỏi, đưa qua hai bảng gán hành khác nhau, rồi xem kết luận có đổi không. Nếu đổi — và thường là đổi — thì bạn vừa tự đo được mức chắc chắn của kết luận ấy, không cần tranh luận với ai.

Phép thử này không nhằm bác bỏ mô hình. Nó chỉ trả lời một câu rất thực tế: kết luận này chắc tới đâu, và có đủ chắc để tôi ra quyết định dựa vào nó không.

Khi nghe ai đó dùng bảng này

1. "Anh/chị gán hành cho cái này dựa vào bảng nào?"
2. "Khắc ở đây nghĩa là gì trong trường hợp này?"
3. "Nếu tôi dùng một bảng gán khác thì kết luận có đổi không?"

Ba câu này không nhằm bắt bẻ. Chúng chỉ đưa cuộc nói chuyện về đúng mức chắc chắn mà nó vốn có — và người làm nghề cẩn thận sẽ trả lời được cả ba.

Ba điều gọn lại

1. Sinh không phải là tốt, khắc không phải là xấu — khắc ở đây gần với nghĩa chế ước.
2. Chỉ nhớ hai vòng là dùng bản rút gọn; quan hệ còn phụ thuộc vào tương quan mạnh yếu.
3. Đừng áp thẳng vào con người, và đừng dùng nó cho việc có hậu quả không hoàn tác được.