Lời khuyên không bao giờ sai: đọc cấu trúc của một phát biểu không kiểm được

Có một kiểu lời khuyên mà dù chuyện về sau diễn ra thế nào, người nói cũng không bao giờ sai. Làm theo rồi mọi việc êm thì đúng là nhờ làm theo. Làm theo rồi vẫn gặp chuyện thì là do chưa làm đủ, hoặc do có yếu tố khác nặng hơn. Không làm theo mà êm thì là may, hoặc là chưa tới lúc.

Đây không phải chuyện riêng của phong thuỷ. Nó là một cấu trúc phát biểu, và cấu trúc ấy xuất hiện ở mọi lĩnh vực có sự tư vấn và có tiền. Nhận ra cấu trúc thì bạn nghe gì cũng đỡ lạc, không cần phải đúng sai với ai.

Một phát biểu có nội dung thì phải loại trừ được cái gì đó

Cách phân biệt gọn nhất: hỏi xem phát biểu ấy nói rằng điều gì sẽ không xảy ra.

"Cửa này rộng một mét hai" là phát biểu có nội dung, vì nó loại trừ mọi con số khác, và một cái thước là đủ để kiểm. "Phòng này buổi chiều nóng hơn phòng kia" cũng có nội dung, vì đặt hai nhiệt kế là biết. "Nhà quay hướng này thì mùa hè nắng chiếu vào mặt tiền từ khoảng giữa chiều" cũng vậy.

Còn "bố trí thế này thì vượng khí sẽ tốt hơn" thì không loại trừ điều gì cả. Không có kết quả nào có thể xảy ra mà khiến ta phải nói rằng câu ấy sai. Một câu như vậy không phải là câu nói dối — nó chỉ là câu không mang thông tin dùng để kiểm được.

Hai loại câu này đều có chỗ đứng, và nhiều lời tư vấn tốt trộn cả hai. Vấn đề chỉ nảy sinh khi loại thứ hai được trình bày như loại thứ nhất, và được bán với giá của loại thứ nhất.

Bốn cách một phát biểu tự bảo vệ mình

Thêm điều kiện sau khi đã biết kết quả. Ban đầu nói làm việc này thì sẽ khá lên. Việc không khá lên, thì thêm rằng còn phải giữ tâm cho tốt, còn phải kiêng thêm mấy điều, còn phải chờ qua vận. Mỗi lần thêm một điều kiện là một lần phát biểu được cứu, và sau vài vòng thì nó không còn có thể sai được nữa.

Đặt mốc quá xa hoặc không có mốc. Sẽ tốt lên — nhưng không nói trong bao lâu. Không có mốc thời gian thì luôn có thể nói rằng chưa tới lúc.

Dùng chữ co giãn được. Khá hơn, thuận hơn, hanh thông hơn. Những chữ này mỗi người hiểu một mức, và khi nhìn lại thì bao giờ cũng tìm được một khía cạnh nào đó khá hơn thật.

Giải thích cả hai chiều bằng cùng một khung. Việc thuận thì do đã hoá giải kịp; việc không thuận thì do hạn còn nặng. Một khung giải thích được mọi kết quả thì không phân biệt được kết quả nào với kết quả nào.

Vì sao ta vẫn thấy nó đúng

Không phải vì ta ngây thơ. Có mấy cơ chế rất bền.

Ta nhớ những lần trúng rõ hơn những lần trượt, và lần trượt thường không ai nhắc lại. Ta cũng có xu hướng tìm những gì khớp với điều đã nghe — sau khi được nói rằng tháng này có chuyện về tiền bạc, ta để ý tới mọi khoản chi hơn bình thường, và tháng nào cũng có vài khoản chi đáng nhớ.

Còn một điều quan trọng nữa: rất nhiều lời khuyên có kèm việc phải làm thật, và việc thật đó có tác dụng thật. Dọn gọn lối đi, mở thêm cửa cho thoáng, sửa chỗ dột, đi khám, xem lại sổ sách. Làm mấy việc đó thì đời sống khá lên thật — nhưng khá lên vì bản thân việc làm, không phải vì khung giải thích đi kèm. Hai thứ này đi cùng nhau nên rất khó tách, và người tư vấn cũng thường tin thật chứ không cố lừa ai.

Bốn câu hỏi để biết mình đang nghe loại nào

Hỏi lịch sự, ngay trong buổi nói chuyện. Cách người ta trả lời bốn câu này nói nhiều hơn nội dung câu trả lời.

Một: nếu làm theo mà không thấy đổi gì thì nghĩa là sao? Người trả lời được rằng khi đó ta xem lại cách làm, hoặc thừa nhận có thể không hợp, là người để ngỏ khả năng mình sai. Người trả lời rằng chắc chắn là do bạn chưa làm đủ thì đã đóng cửa đó lại.

Hai: chừng nào thì biết được? Một mốc cụ thể cho phép kiểm. Không có mốc thì không có gì để kiểm.

Ba: có phần nào trong này đo được không? Nhiều người xem giỏi sẽ tách ra rất rõ: phần này là đo được, phần kia là theo lý thuyết của hệ. Sự tách bạch đó là dấu hiệu tốt.

Bốn: chi phí là bao nhiêu và gồm những gì? Không liên quan tới đúng sai, nhưng liên quan tới việc bạn mất gì nếu phát biểu kia không kiểm được.

Cách tự đặt cho mình một phép thử

Nếu bạn định làm theo một lời khuyên, hãy viết ra giấy trước ba dòng: mình sẽ làm gì, mình mong thấy gì đổi, và mốc thời gian nào sẽ nhìn lại.

Viết trước là mấu chốt. Trí nhớ có thói quen chỉnh lại kỳ vọng cho khớp với kết quả, nên nhìn lại bằng trí nhớ thì gần như lúc nào cũng thấy khớp. Một tờ giấy ghi từ trước chặn được chuyện đó.

Chọn thứ để theo dõi càng cụ thể càng tốt: số giờ ngủ, hoá đơn điện, số đơn hàng một tuần, số lần đau đầu trong tháng. Những thứ này đếm được. "Cảm thấy nhà nhẹ nhõm hơn" thì không đếm được, nhưng vẫn đáng ghi, chỉ là đừng dùng nó làm bằng chứng cho một cơ chế nào.

Và chấp nhận trước một khả năng: kết quả có thể là không thấy gì đổi. Nếu bạn không thể hình dung mình sẽ kết luận như vậy, thì phép thử đó không phải là phép thử.

Điều này không có nghĩa là bỏ hết

Trong phần hành nghề có rất nhiều thứ đứng vững được mà không cần đến lối phát biểu không thể sai: đọc thế đất, đọc nắng gió, đọc đường nước, bố trí cho tiện dùng, giữ nếp nhà cho êm. Những thứ này mô tả được, chỉ ra được, và nhiều khi đo được.

Người làm nghề cẩn thận thường là người dám nói "phần này tôi không biết" và "phần này là theo lý thuyết của hệ, không kiểm được bằng gì cả". Câu đó nghe có vẻ yếu, nhưng nó chính là dấu hiệu của người biết ranh giới của cái mình đang dùng.

Ngược lại, người không bao giờ sai là người đã tự tước mất khả năng học được điều gì mới từ kết quả.

Ba điều gọn lại

Một, một phát biểu có nội dung thì phải nói được rằng điều gì sẽ không xảy ra. Không loại trừ được gì thì không kiểm được gì.

Hai, để ý bốn cách tự bảo vệ: thêm điều kiện sau khi biết kết quả, không đặt mốc, dùng chữ co giãn, và giải thích cả hai chiều bằng một khung.

Ba, viết ra giấy trước khi làm theo — mình làm gì, mong thấy gì, nhìn lại lúc nào. Nhìn lại bằng trí nhớ thì bao giờ cũng thấy khớp.