Giới hạn và cách tự kiểm chứng: vì sao hai người cho hai kết quả
Hai người cùng xem một ngôi nhà, cho hai kết luận khác nhau. Chuyện này xảy ra thường xuyên, và nó làm nhiều người mất phương hướng — vì nếu là một môn có quy tắc rõ ràng thì lẽ ra phải ra cùng một đáp án chứ?
Bài này mổ xẻ vì sao chuyện đó xảy ra, và những gì có thể tự kiểm chứng được.
Bốn lý do hai người cho hai kết quả
1. Khác trường phái
Bát trạch và huyền không phi tinh là hai hệ khác nhau, dựa trên những biến số khác nhau — một bên xoay quanh tọa hướng và quái mệnh người ở, một bên xoay quanh vận và sự phân bố theo cung. Chúng không quy về nhau được, và ở nhiều tình huống chúng cho kết luận ngược nhau.
⇒ Đây không phải ai sai, mà là hai bộ quy tắc khác nhau đang được áp lên cùng một ngôi nhà.
2. Khác dữ liệu đầu vào
Ngay cả cùng một phái, chỉ cần lệch đầu vào là ra khác:
- Số đo hướng — nhiễu từ trong nhà làm lệch tới hàng chục độ. Hai người đứng hai chỗ khác nhau thì đo ra hai số.
- Tâm nhà — nhà không vuông vắn thì mỗi cách xác định cho một điểm khác, và cả bản đồ cung vị xê dịch theo.
- Năm xây, năm sửa lớn — với hệ có yếu tố vận thì con số này đổi hẳn kết quả, mà nhiều nhà không ai nhớ chính xác.
- Ngày giờ sinh — người sinh quanh mốc nửa đêm có hai ngày can chi tuỳ quy ước, và giờ sinh trên giấy tờ thường đã làm tròn.
3. Khác quy ước
- Hướng nhà tính theo cửa chính hay theo mặt tiền hay theo ban công lớn nhất?
- Ban công có tính vào diện tích khi tìm tâm không?
- Chia cung theo góc từ tâm hay theo lưới chín ô?
Mỗi câu đều có ít nhất hai cách trả lời đang được dùng song song.
4. Khác cách diễn giải khi quy tắc mâu thuẫn
Một ngôi nhà thật gần như luôn có chỗ tốt theo quy tắc này và xấu theo quy tắc kia. Lúc đó người xem phải cân nhắc và chọn — và đây là chỗ kinh nghiệm, trường phái, cả tính cách của người xem đều xen vào.
⇒ Kết luận thực dụng: hai người cho hai đáp án là chuyện bình thường. Điều đáng ngờ là ai đó khẳng định chỉ tồn tại một đáp án đúng và ai khác nói khác đều là dốt.
Ba giới hạn cấu trúc
Ngoài chuyện khác nhau giữa người với người, các hệ thống này còn có mấy giới hạn nằm ngay trong bản thân chúng:
- Nhiều khái niệm không được định nghĩa chuẩn hoá. Hai người dùng cùng một từ với hai nghĩa hơi khác nhau, và không có từ điển nào phân xử.
- 🔴 Không có cách nào để một dự đoán bị chứng minh là sai. Kết quả tốt thì do làm đúng; kết quả xấu thì do còn sót chỗ khác; không có gì xảy ra thì do chưa tới lúc. Một hệ thống giải thích được mọi kết quả sau khi chúng đã xảy ra thì cũng không dự đoán được kết quả nào trước khi xảy ra.
- Tài liệu gốc có nhiều dị bản, qua nhiều lần chép và dịch, và không ít sách hiện đại thêm thắt phần của tác giả mà không ghi rõ. Trích "sách cổ nói rằng" không tự động làm một khẳng định đáng tin hơn.
Những gì tự kiểm chứng được
Không kiểm được toàn bộ hệ thống, nhưng kiểm được thay đổi cụ thể trong nhà mình. Bốn nguyên tắc:
- Ghi lại TRƯỚC khi làm. Hiện trạng thế nào, mình kỳ vọng gì, đo bằng cái gì, và hẹn ngày xem lại. Ghi sau thì trí nhớ đã bị kết quả nhuộm màu.
- 🔴 Đừng đổi nhiều thứ cùng lúc. Nếu cùng một hôm bạn kê lại bàn, thêm đèn, dọn bớt đồ và đặt một vật phẩm — rồi thấy khá hơn — thì bạn không biết cái nào có tác dụng. Đổi một thứ, chờ, rồi mới đổi thứ tiếp.
- Ghi cả những lần không có gì xảy ra. Trí nhớ con người giữ lại những lần trùng khớp và bỏ rơi những lần không — ai cũng vậy. Một cuốn sổ ghi đủ cả hai loại là công cụ chống lại điều đó.
- Hỏi người thứ hai mà không nói kết quả của người thứ nhất. Nói trước là đã gợi ý cho họ. Hỏi độc lập thì mới biết hai bên có thật sự hội tụ hay không.
Đánh giá một người tư vấn
Sáu dấu hiệu của người làm việc nghiêm túc:
- Hỏi kỹ trước khi nói — về người ở, về sinh hoạt, về vấn đề thật sự đang gặp — thay vì phán ngay khi vừa bước vào.
- Nói rõ mình theo phái nào, và biết rằng có phái khác.
- Phân biệt được hai kiểu câu: "theo cách tính này thì…" khác hẳn "chắc chắn là…".
- Nói được điều mình không làm được. Người nào cũng giải quyết được mọi vấn đề là người đáng ngại nhất.
- Chốt phạm vi công việc và chi phí trước, bằng văn bản.
- Không gây sợ, không giục gấp, không bán hàng ngay trong buổi tư vấn. ⇒ Người vừa tư vấn vừa bán món đồ mình khuyên mua đang ở trong một xung đột lợi ích, và điều đó đáng được nói ra.
Thứ tự nên làm
Trước khi đi sâu vào tính toán, hãy làm hết những thứ thuộc nhóm đo được và không ai tranh cãi:
- Ánh sáng — đủ sáng chưa, có chỗ nào tối quanh năm không.
- Thông gió — mở được chéo không, có chỗ nào tù mùi không.
- Ẩm — có chỗ nào mốc, có thấm không.
- Tiếng ồn — chỗ ngủ và chỗ làm việc có yên không.
- Lối đi — có vướng, có tối, có trơn không.
- Gọn gàng — có bao nhiêu thứ trong nhà mà một năm nay không ai đụng tới.
⇒ Sáu việc này cho kết quả rõ ràng, thấy được sau vài ngày, và không phụ thuộc vào việc bạn theo phái nào. Rất nhiều người sau khi làm xong sáu việc đó thấy phần lớn cái mình đang đi tìm đã được giải quyết.
Dùng các hệ thống này thế nào cho có ích
Cách dùng hợp lý nhất: xem chúng như một khung để buộc mình chú ý tới không gian một cách có hệ thống — đi hết từng phòng, từng hướng, từng góc, đặt câu hỏi ở những chỗ mà bình thường mình đi lướt qua.
Ở vai trò đó chúng rất hữu ích, và nhiều thứ được phát hiện đúng là nhờ vậy.
⇒ Còn ở vai trò một cỗ máy dự đoán tương lai thì chúng không có gì để chứng minh, và người nói ngược lại nên là người đưa ra bằng chứng — chứ không phải người nghi ngờ phải chứng minh điều ngược lại.