Bát trạch dùng vào chặng nào: năm chặng của một căn nhà
Phần lớn tài liệu về bát trạch nói cách tính. Rất ít tài liệu nói lúc nào thì phần tính ấy còn đổi được gì — mà đó mới là câu quyết định nó có ích hay chỉ làm người ta tiếc.
Một căn nhà đi qua nhiều chặng, và mỗi chặng lại đóng lại một số lựa chọn. Biết mình đang ở chặng nào thì biết nên hỏi gì.
Chặng 1 — chưa có đất
Đây là chặng mở nhất, và cũng là chặng ít người nghĩ tới bát trạch nhất vì chưa có gì cụ thể.
Thứ quyết định ở đây không phải hệ tính nào cả, mà là những thứ đo được: đường vào, hướng nắng, hướng gió, cao thấp so với chung quanh, hạ tầng. Chọn sai ở chặng này thì không hệ nào cứu được.
Phần liên quan tới bát trạch chỉ là: nếu có ý định áp nó về sau, thì nên biết trước mảnh đất cho phép quay nhà về những hướng nào — vì hình dáng đất và vị trí đường vào giới hạn chuyện đó nhiều hơn người ta tưởng.
Chặng 2 — có đất, chưa có bản vẽ
Đây là chặng đáng dùng nhất, và cũng là chặng hay bị bỏ lỡ.
Lúc này hướng nhà còn đổi được, vị trí cửa chính còn đổi được, và cách chia phòng vẫn là tờ giấy trắng. Nếu định theo một hệ nào đó thì đây là lúc đưa nó vào cùng với các yêu cầu khác — chứ không phải sau khi bản vẽ đã xong.
Cách làm gọn: đưa cho người thiết kế một danh sách ưu tiên gồm cả yêu cầu sử dụng lẫn yêu cầu theo hệ mình chọn, và nói rõ cái nào là bắt buộc, cái nào là mong muốn. Người thiết kế xoay được rất nhiều nếu biết ranh giới ngay từ đầu.
Chặng 3 — đã có bản vẽ, chưa thi công
Vẫn đổi được nhưng bắt đầu tốn. Đổi hướng nhà lúc này là vẽ lại gần như toàn bộ; đổi vị trí phòng thì kéo theo điện nước và kết cấu.
Thứ còn rẻ để đổi: vị trí cửa trong nhà, hướng mở cửa, chỗ đặt giường và bếp trong một phòng đã định. Ba thứ ấy cũng là phần bát trạch nói tới nhiều nhất, nên chặng này vẫn dùng được kha khá.
Thứ nên thôi: đừng đổi kết cấu vì lý do thuộc hệ tính. Kết cấu là phần có hậu quả đo được, và nó thuộc về người có chuyên môn xây dựng.
Chặng 4 — đang thi công
Chặng đắt nhất để đổi bất cứ thứ gì, và cũng là chặng hay có người đến khuyên nhất.
Nguyên tắc gọn: mọi thay đổi ở chặng này phải qua người thiết kế và người thi công, không phải qua lời khuyên trực tiếp cho thợ. Một ô cửa dịch đi nửa mét nghe nhỏ nhưng có thể đụng vào dầm, vào đường điện đã đi, vào chống thấm đã làm.
Nếu vẫn muốn đổi, hỏi hai câu trước: đổi cái này kéo theo phải làm lại những gì, và tốn bao nhiêu. Có con số rồi mới quyết.
Chặng 5 — nhà đã xong, đang ở
Đây là chặng phần lớn người đọc đang đứng, và tin tốt là nó vẫn còn khá nhiều thứ làm được — chỉ là ở tầng khác.
Còn đổi được gần như miễn phí: chỗ đặt giường, hướng bàn làm việc, chỗ ngồi ăn, cách bố trí đồ trong phòng. Đây cũng chính là phần ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày nhiều nhất.
Còn đổi được nhưng tốn: cửa trong nhà, vị trí bếp, vị trí khu vệ sinh.
Gần như không đổi: hướng nhà và cửa chính. Và ở đây có một điều đáng nói thẳng — nếu hướng nhà không như mong muốn thì đó là chuyện đã rồi. Chi tiền để "sửa" nó thường là chi cho cảm giác yên tâm chứ không phải cho một thay đổi thật.
Mua nhà xây sẵn hoặc căn hộ: chặng nào?
Người mua nhà làm sẵn không đi qua chặng 2 và 3 — họ nhảy thẳng từ chặng chọn sang chặng đã ở. Điều đó đổi hẳn chỗ nên đặt công sức.
Ở đây, phần tính có ích duy nhất là dùng để so giữa các căn đang cân nhắc, tức là trước khi đặt cọc. Sau khi đã mua thì nó không còn là lựa chọn nữa, mà chỉ còn là một thông tin về căn nhà mình đang có.
Nên nếu định dùng, hãy dùng ở lúc xem — cùng với những thứ nặng hơn nhiều: pháp lý, kết cấu, hàng xóm, hạ tầng. Và đừng để phần tính ấy lấn át chúng, vì một căn hợp hướng mà thấm dột thì vẫn là một căn thấm dột.
Cải tạo nhà cũ: chặng 2 quay lại một phần
Sửa lớn là dịp hiếm hoi mà vài lựa chọn tưởng đã đóng lại mở ra: vị trí bếp, khu vệ sinh, cách chia phòng, đôi khi cả vị trí cửa trong nhà.
Vì vậy nếu có ý định áp một hệ nào đó, thì nên đưa vào ngay lúc lên phương án sửa, không phải lúc thợ đã vào làm. Cùng một thay đổi, đưa ra sớm thì gần như không tốn thêm, đưa ra muộn thì thành một hạng mục riêng.
Câu hỏi nên đặt ở mỗi chặng
- Chưa có đất: mảnh này cho phép quay nhà về hướng nào?
- Chưa có bản vẽ: yêu cầu nào là bắt buộc, yêu cầu nào là mong muốn?
- Có bản vẽ: đổi cái này thì phải vẽ lại tới đâu?
- Đang thi công: đổi cái này kéo theo làm lại những gì, tốn bao nhiêu?
- Đã ở: thứ gì đổi được mà không đụng tường?
Khi nghe lời khuyên ở chặng muộn
Người đến xem ở chặng 4 hoặc 5 mà đưa ra đề nghị đụng vào kết cấu thì đáng hỏi lại: nếu không làm thì sao, và có cách nào ở tầng nhẹ hơn không. Người trong nghề tử tế luôn có phương án nhẹ hơn để đề xuất; người chỉ đưa đúng một phương án nặng thì đó cũng là một thông tin.
Và phần chi phí thì tính đủ trước khi gật: vật tư, công, thời gian không ở được, cộng với phần phải sửa lại những thứ đang lành.
Ba điều gọn lại
Một. Chặng đáng dùng nhất là lúc có đất mà chưa có bản vẽ — và đó cũng là chặng hay bị bỏ lỡ nhất.
Hai. Đừng đổi kết cấu vì lý do thuộc hệ tính. Kết cấu có hậu quả đo được và thuộc về người có chuyên môn xây dựng.
Ba. Nhà đã ở thì hướng nhà là chuyện đã rồi. Phần còn đổi được gần như miễn phí — giường, bàn, chỗ ngồi — lại chính là phần ảnh hưởng tới sinh hoạt nhiều nhất.